Moje dziecko jest „trochę inne” – czy to Zespół Aspergera?

Zespół Aspergera u dzieci często diagnozowany jest dopiero w wieku przedszkolnym lub szkolnym. Wtedy bowiem „inność” dziecka do tej pory akceptowana i „oswojona”, zaczyna sprawiać problemy, które skłaniają rodziców do szukania wyjaśnienia i pomocy specjalistycznej. Kiedy zachowania i reakcje dziecka stają się trudne dla otoczenia lub dla niego samego, kiedy dorośli z otoczenia dziecka zaczynają mówić i myśleć o nim, że „jest niegrzeczne”, „zachowuje się irracjonalnie”, „jest trudne” – powinniśmy się zastanowić i dowiedzieć, z czego to wynika. Przede wszystkim po to, żeby dać dziecku odpowiednie wsparcie.

Scenariusze zazwyczaj są dwa…

Pierwszy. Rodzice analizują zachowania swojego dziecka. Z jednej strony zachwycają się nim, z drugiej niepokoją. Dostrzegają, bowiem, że jego dziecko jest „jakieś inne” od innych. „Inne” pod względem zachowania. „Inne” czyli jakie? Czasem bardziej wycofane, niezbyt skore do kontaktów z rówieśnikami, innym razem za bardzo pobudzone i emocjonalne. Czasem strachliwe, czasem za bardzo ryzykujące. Bardzo często lubiące schematy, rytuały, porządek. Drażliwe. Czasem wręcz nerwowe, szybko ulegające złości lub histerii. Mało spontaniczne. Ale za to spostrzegawcze i pamiętające wiele szczegółów.  Niestety rzadko skore do okazywania bliskości. Rzadko patrzące w oczy. Wszystkie te „inności” skłaniają rodziców do poszukiwania odpowiedzi na pytania „co z naszym dzieckiem jest nie tak?”. Jak można wytłumaczyć jego zachowanie? Co z nim będzie? Zdezorientowani rodzice, pod wpływem kolejnych pytań, zaczynają szukać informacji.

Równolegle, a czasem zupełnie niezależnie, może pojawić się drugi scenariusz – w proces obserwacji zachowań dziecka włącza się przedszkole lub szkoła. Czasami rodzice pełni miłości wobec swojego dziecka stopniowo uczą się akceptować jego „inność” i nie przywiązywać do niej zbyt dużej wagi, optymistycznie zakładając, że dziecko wyrośnie, albo z czasem nauczy się np. bawić z innymi dziećmi. Tymczasem od nauczyciela słyszą: „Proszę coś zrobić ze swoim dzieckiem”, „proszę mu wytłumaczyć, że nie życzymy sobie takich zachowań”, „prosimy je zabrać, bo inne dzieci się go boją”. Okazuje się bowiem, że „inne” zachowania dziecka powodują w szkole, czy przedszkolu szereg trudności, które w spokojnym otoczeniu domowym mogą się nie pojawić. Dziecko zaczyna stawiać opór wobec kolejno narzucanych zasad, unika kontaktów z grupą, która coraz częściej okazuje mu niechęć. Nie chce brać udziału w grach zespołowych, reaguje złością na śmiech dzieci, czy śpiew, zadaje trudne pytania, podważa autorytet nauczyciela, czy ucieka z zajęć. Nauczyciele mogą od razu zasugerować rodzicom odpowiednie kroki diagnostyczne czy terapeutyczne, często jednak – nie mając wystarczającej wiedzy – oczekują, że rodzice „coś zrobią” z dzieckiem, by przestało sprawiać kłopoty i dostosowało się.

Oba scenariusze prowadzą do tego, że wcześniej czy później zaniepokojeni rodzice szukają informacji. Szukają z jednej strony zapewnienia, że wszystko z ich dzieckiem będzie OK. Z drugiej, jakiegoś potwierdzenia, że tej całej „inności” sobie nie wymyślili, że jest jakaś odpowiedź na wszystkie obserwacje, które tak skrupulatnie zbierają. Szukają, czytają i trafiają te magiczne dwa słowa Zespół Aspergera.

Czym jest Zespół Aspergera?

Zespół Aspergera nie jest uważany za chorobę, trafniejszym określeniem jest: inny wzorzec rozwoju w obszarze poznawczym, społecznym, emocjonalnym. Z niewyjaśnionych jeszcze przyczyn wiadomo, że mózg osób z ZA inaczej przetwarza bodźce płynące ze świata, w szczególności sygnały o charakterze społecznym, co przekłada się na inny sposób reagowania – często bardziej gwałtowny, bardzie emocjonalny. Dla wielu osób z ZA świat społeczny jest źródłem lęku i niezrozumienia, a jak wiemy często lęk przekłada się na najbardziej oczywiste i wdrukowane nam przez naturę reakcje – „uciekaj albo walcz”. Co oznacza, że często w sytuacjach dla siebie trudnych osoby z ZA uciekają, albo reagują złością, gwałtownie chcąc odciąć się od powodującego lęk bodźca. Nie robią tego na złość innym. Robią to w trosce o siebie.

Warto też dodać, że często Asy, bo tak nazywa się powszechnie osoby z ZA, wyróżnia nadwrażliwość lub niedowrażliwość na bodźce odbierane przez wszystkie zmysły, czyli: wzrok, smak, słuch, węch, dotyk, w tym czucie głębokie związane z odczuwaniem swoich mięśni, ich ruchu i napięcia.

Zespół Aspergera objawy

Jakie zachowania i reakcje odróżniają Asy od tzw. osób neurotypowych. Oto najważniejsze z nich, jakkolwiek, nie wszystkie.

Zespół Aspergera a relacje społeczne:
  • Osoby z ZA często lubią samotność, nie ciągnie ich do innych dzieci, grupy rówieśniczej. Są bardziej zainteresowane realizowaniem swoich zainteresowań, niż zabawą z innymi. Dodatkowo cisza i spokój, do której uciekają, jest często dla nich sposobem radzenia ze zbyt dużą liczbą bodźców na jakie naraża ich współczesny świat.
  • Brakuje im naturalnych umiejętności nawiązywania kontaktu z nowymi osobami. Na placu zabaw nie podejdą spontanicznie do innych dzieci, by zawrzeć znajomości i rozpocząć zabawę z innymi,
  • Zespół Aspergera cechują trudności w uczeniu się ogólnie przyjętych zachowań uznawanych za właściwe lub nie. Dlatego też często zdarza im się popełniać gafy. Dzieci z ZA słyszą np. podczas akademii  szkolnych „taki inteligentny, a nie wie jak się zachować”. Mimo wielu okazji do nauczenia się reguł społecznych i mimo szczerych chęci, potrzebują na tę naukę bardzo, bardzo dużo czasu.
  • Wiele osób z ZA ma trudność z utrzymywaniem kontaktu wzrokowego, podczas rozmowy nie patrzą w oczy rozmówcy, nawet poproszone o to.
  • Osoby z ZA mogą reagować emocjonalnie i gwałtownie w sytuacjach niezrozumiałych dla siebie. Te nagłe reakcje – krzyk, atak, ucieczka, histeria – są spowodowane trudnością w radzeniu sobie z czymś nowym, niezrozumiałym, nagłym, niezapowiedzianym.
  • Asy są często łatwowierne i przesadnie ufne, ponieważ zachowania i komunikaty innych przyjmują dosłownie, nie umiejąc odczytać ukrytych intencji.
  • W sytuacjach społecznych często zachowują się sztywno, brak im spontaniczności. Zachowują się w sposób wyuczony, automatyczny, mało naturalnie – jakby recytowały regułki.
  • Zespół Aspergera to również często brak empatii. Empatia to umiejętność przyjęcia perspektywy drugiej strony, wyobrażenie sobie jej potrzeb, myśli, emocji. I z tym właśnie mają problem Asy. Są często tak mocno skupione na sobie, swojej perspektywie i swoich potrzebach, że nie potrafią dostrzec tego czego potrzebuje, jak myśli druga osoba, nawet jej najbliższa. Zdarza się, że As nie zauważy, że jego kolega, siedzący obok np. płacze, coś przeżywa. As nie domyśli się co może czuć np. babcia, której powie wprost „gruba jesteś!!”. Dla Asa to będzie po prostu szczery komunikat, wyrażony zgodnie z obserwacjami.
Sztywność zachowań
  • Po pierwsze: schematyczność  – osoby z ZA lubią, gdy czynności mają swój określony, powtarzalny rytm np. poranne przygotowanie do szkoły przebiega według określonego, niezmiennego scenariusza.
  • Zespół Aspergera zwykle oznacza niechęć do zmian – Asy mogą reagować złością lub niepokojem, jeżeli założony plan ulegnie nagłej zmianie. Wolą być uprzedzane o wszelkich zmianach.
  • Nie lubią niespodzianek, nawet tych przyjemnych. Dzieci z ZA lubią wiedzieć co dostaną na urodziny, święta i inne okazje. Nawet prezent trafiony, ale niezapowiedziany, może zostać przez nie odrzucony.
  • Osoby  ZA często narzucają swoje oczekiwania innym, tak by wszyscy z otoczenia realizowali działania według ich koncepcji. Kiedy mały As bawi się z innymi dziećmi, może się okazać, że inne dzieci mają narzuconą przez niego nie tylko rolę w zabawie, ale nawet co mają konkretnie robić i mówić.
  • Zdarzają się u Asów zachowania kompulsywne, co oznacza, że czują potrzebę, wręcz przymus wykonywania jakiejś czynności, a wykonanie jej pomaga opanować lęk i uzyskać spokój. Może to być np. bardzo dokładne wiązanie butów, wycieranie nosa, domykanie otwartych drzwi, równe układania sztućców na stole.
  • Powszechne są też stereotypie ruchowe, czyli powtarzanie ruchów ciała, co często jest związane ze sposobem radzenia sobie z emocjami, czy ich wyrażaniem. Stereotypią ruchową może być machanie rękami, podskakiwanie, mruganie oczami, pokrzykiwanie.
  • Stereotypia może być także poznawcza, co oznacza że dotyczy myśli i sposobu przetwarzania informacji. Dla wielu Asów wykonywanie pewnych czynności myślowych może być źródłem odzyskiwania kontroli i może dawać poczucie panowania nad emocjami. Są osoby, które np. zapamiętują numery budynków mijanych na spacerze, inne zaś kolekcjonują w głowie nazwy ras psów i myślenie o nich przynosi im spokój.
Specyficzne zainteresowania
  • Osoby z ZA potrafią interesować się bardzo specyficzną dziedziną wiedzy, zdobywając w tym zakresie wiedzę wręcz encyklopedyczną i nie kierując się w tym zakresie żadną modą. Mogą np. fascynować się ptakami, historią  jednego miejsca, pociągami, windami, czy budową urządzeń typu czajnik.
  • Silnemu zainteresowaniu jedną dziedziną, towarzyszy brak zainteresowania innymi.
  • Często fascynacji jakąś dziedziną towarzyszy odtwórczy charakter – to znaczy AS chętnie opowiada np. o Harrym Potterze, przywołuje bardzo konkretne fakty z książek, pamięta nazwy eliksirów i zaklęcia wypowiadane przez konkretnych czarodziejów, ale zareaguje złością na pytanie „a co by było gdyby Hermiona w tej sytuacji postąpiła inaczej?”, bo będzie to pytanie wychodzące poza schemat.
  • Asy tak, jak nagle mogą zainteresować się daną dziedziną, tak po kilku tygodniach mogą ją porzucić, na rzecz innej.
  • Na interesującej go dziedzinie As może być skupiony godzinami, zapominając przy tym o podstawowych czynnościach życiowych jak jedzenie, czy sen.
Zespół Aspergera a trudności w komunikacji
  • Asy często mówią bardzo pedantycznie.
  • Mogą mieć skłonność do powtarzania niektórych słów.
  • Inaczej intonują – mówią „bez emocji”.
  • Często mówią to, co chcą powiedzieć, bez sprawdzenia czy druga osoba chce ich wysłuchać.
  • Rozumieją sformułowania zbyt dosłownie – mają problem z rozumieniem żartów, czy słów o dwuznacznym znaczeniu, metafor.
  • Część Asów może mieć opóźniony rozwój mowy. Bądź rozwój mowy przebiega nierównomiernie.
  • Zespół Aspergera charakteryzują także trudności w komunikacji niewerbalnej: ograniczona mowa ciała i mimika, sztywność, brak naturalnej ekspresji ciała, chłodne nieufne spojrzenie, unikanie kontaktu wzrokowego.
Wrażliwość na bodźce

O nadwrażliwości mówimy kiedy AS jest za bardzo wrażliwy na niektóre bodźce – np. niewyprasowana bluzka może być dla niego drażniąca, szum jakiegoś urządzenia w drugim pokoju może wytrącać z równowagi, przejście na bosaka po plaży może być torturą, a zjedzenie zbyt miękkiego pomidora powodować może mdłości.

Niedowrażliwość jest natomiast wtedy, kiedy As potrzebuje bardzo silnej stymulacji, by dany bodziec poczuć. W praktyce oznacza to np. chęć słuchania bardzo głośnej muzyki, bądź potrzebę mocnego przytulania i ściskania, nieodczuwanie bólu.

Trudności w zakresie przetwarzania bodźców, czyli w zakresie integracji sensorycznej  mogą prowadzić do tak szerokiego wachlarza zachowań, że nie sposób je opisać. Przywołam więc tu tylko kilka charakterystycznych objawów:

  • niechęć do dotykania niektórych faktur – piasek, trawa, szyszki, plastelina, masa solna,
  • niechęć do bujania na huśtawce lub przeciwnie – bujanie się mocne, zdecydowane, wręcz niebezpieczne,
  • duży lęk przed wysokością, bądź zupełny brak lęku,
  • niezgrabność, skłonność do potykania się i przewracania,
  • trudność w koordynacji ruchowej przy grach zespołowych,
  • trudność w koordynacji, problem z jazdą na rowerze, hulajnodze,
  • trudności  zasypianiem, wyciszaniem się,
  • wybiórczość jedzeniowa – wstręt przed niektórymi pokarmami, nie tylko ze względu na smak, ale na fakturę jedzenia,
  • nadwrażliwość na dźwięki, ale nie wszystkie – na przykład reagowanie złością na płacz małego dziecka, albo nieczysty śpiew dzieci na lekcji muzyki,
  • braku odczuwania głodu, bądź nad wyraz częste komunikowanie głodu
  • trudności w kąpieli, niechęć do korzystania z prysznica, pozornie nieuzasadniona niechęć do basenu.
  • Z powodu nadwrażliwości na bodźce Asy mogą unikać kontaktów z innymi, mogą preferować spokojne miejsca i spokojne formy spędzania czasu, wolne od bodźców także tych społecznych. Często można więc spotkać Asa, który czyta, rysuje, bawi się w samotności.
Zespół Aspergera a emocje

Wielu ASów ma ograniczony wgląd w swoje emocje. Trudno im nazywać, rozróżniać to co przeżywają. Czasem emocje Asów zlewają im w się jedną wielką całość, potęgującą przeżywanie. Na przykład w sytuacji zagrożenia zamiast przeżywać strach i złość, oni przeżywają bardzo silną złość. Podobnie powstawać może „mieszanka” smutku i złości. Takie „zlewanie się emocji” jest często połączone z bardzo silnym i gwałtownym przeżywaniem. Po silnym wybuchu emocji As często nie potrafi ich nazwać, ciężko mu zidentyfikować przyczynę swoich reakcji. Podobnie jak często trudno przyjąć jakąś konstruktywną metodę radzenia sobie z emocjami. Asy często reagują ucieczką, bądź atakiem nawet gdy pozornie im nic nie zagraża. Równie trudno jest też Asom wyobrazić sobie jak jego emocje wpływają na innych.

Trudności z koncentracją uwagi

Wielu Asów ma problemy z koncentracją uwagi, szczególnie w otoczeniu licznych rozpraszających bodźców. Warto pamiętać, że to co jest rozpraszające dla Asa, może nie być rozpraszające dla osób neurotypowych. Co może być takim rozpraszaczem? Głośny śmiech dzieci, zapach perfum nauczycielki, zbyt jaskrawy kolor plakatu, szelest kurtki osoby jadącej obok schodami ruchomymi, faktura fotela. Zdarza się, że Asy potrzebują perfekcyjnej ciszy, by skupić się na wykonaniu trudnego dla nich zadania. Dorosłe Asy często nie są w stanie jednocześnie prowadzić samochód i słuchać radia.

Co robić, jeśli rozpoznajesz w tej liście zachowania swojego dziecka?

To jeszcze nie znaczy, że Twoje dziecko ma Zespół Aspergera. Żeby to ocenić, warto udać się do specjalisty. Najlepiej od początku szukać profesjonalnego ośrodka specjalizującego się w zaburzeniach ze spektrum autyzmu. Pierwszy krok to potwierdzenie, czy rzeczywiście Twoje dziecko ma Zespół Aspergera, czy może jego trudności mają inne źródła. Kiedy poznacie przyczyny specyficznych zachowań swojego dziecka, będziecie mogli odpowiednio je wspierać, zadbać o odpowiednie warunki dla jego rozwoju – również w szkole. To jest najważniejszy efekt diagnozy. Warto się na nią zdecydować.

c

autorka: Marta Iwanowska-Polkowska – psycholog, coach PCC ICF, trener w Manufakturze Rozwoju www.manufakturarozwoju.pl. Od ponad 13 lat zajmuje się wspieraniem innych w rozwoju kariery i kompetencji osobistych, społecznych, menedżerskich. Prywatnie jest mamą Tymoteusza, prawie 9 lat, zwanego „wyjątkowym Aspim”, oraz Rocha, lat 6, zwanego „wyjątkowym Bratem”. Jest też żoną równie wyjątkowego męża. Uwielbia włoską kuchnię i głośne Mustangi.

c

Bibliografia:
1.    Kozdroń, A. (2015) Zespół Aspergera. Zrozumieć, aby pomóc. Wydawnictwo Difin.
2.    Ławicka, J. (2016) Nie jestem kosmitą, mam Zespół Aspergera. Fundacja Prodeste.

foto: Pixabay

Moje dziecko jest „trochę inne” – czy to Zespół Aspergera?
5 (100%) 12 głosów

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *